EMDR – fazy terapii i kolejność pracy

W skrócie

Fazy terapii EMDR tworzą uporządkowaną drogę od poznania Twojej sytuacji do pracy z trudnymi wspomnieniami i przekonaniami. Nie oznacza to jednak, że każda osoba przechodzi przez nie w identycznym tempie. Przygotowanie, poczucie wpływu i możliwość zatrzymania procesu są równie ważne jak sama stymulacja bilateralna.

W tym poradniku znajdziesz opis ośmiu faz, wyjaśnienie ich kolejności oraz przykłady tego, co może pojawić się podczas sesji. Dowiesz się też, dlaczego psycholog może wracać do wcześniejszego etapu i co można zrobić, jeśli sama myśl o terapii wywołuje napięcie.

Wiele osób przed pierwszą sesją zastanawia się, czy w EMDR trzeba od razu opowiadać o najtrudniejszych wydarzeniach. Zwykle nie zaczyna się od intensywnej pracy ze wspomnieniem. Najpierw potrzebne jest poznanie Twojej sytuacji, ustalenie celu i przygotowanie sposobów, które pomagają zachować kontakt z teraźniejszością.

Dlaczego kolejność pracy w EMDR ma znaczenie?

Kolejność pracy w EMDR ma znaczenie, ponieważ terapia obejmuje zarówno przygotowanie, jak i stopniową pracę z doświadczeniami, które nadal wpływają na emocje, ciało lub zachowanie. Osiem faz porządkuje proces, ale nie tworzy sztywnego harmonogramu. Psycholog może dostosować tempo, wracać do wcześniejszych elementów i zatrzymać pracę, jeśli potrzebujesz większej stabilizacji.

EMDR, czyli terapia odwrażliwiania i przetwarzania za pomocą ruchów gałek ocznych lub innej stymulacji bilateralnej, może wykorzystywać ruch oczu, naprzemienne dotykanie dłoni albo dźwięki podawane raz z jednej, raz z drugiej strony. Sposób pracy jest ustalany wspólnie. Nie musisz wybierać rozwiązania, które jest dla Ciebie niekomfortowe.

Jak wyglądają poszczególne etapy terapii EMDR?

Poszczególne etapy terapii EMDR obejmują poznanie historii, przygotowanie, wybór celu, przetwarzanie doświadczenia oraz sprawdzenie zmian po sesji. W uproszczeniu można je opisać tak:

• Pierwsza faza - poznanie historii i planowanie. Rozmawiacie o tym, co skłoniło Cię do szukania pomocy, jak obecnie funkcjonujesz i z czym wiążesz największą trudność. Ustalany jest kierunek pracy, ale nie musisz od razu opowiadać o wszystkim.
• Druga faza - przygotowanie. Poznajesz sposoby regulowania napięcia i wracania uwagą do teraźniejszości. Może pojawić się ćwiczenie wyobrażeniowe, praca z oddechem albo inna technika pomagająca zauważyć, że można zrobić przerwę i odzyskać poczucie wpływu.
• Trzecia faza - ocena celu. Wybierane jest konkretne wspomnienie, obraz, przekonanie lub sytuacja, nad którą będziecie pracować. Określa się także emocje, odczucia w ciele i myśl o sobie, która wiąże się z tym doświadczeniem.
• Czwarta faza - odwrażliwianie. Uwaga jest kierowana na wybrany element, a następnie pojawia się stymulacja bilateralna. W trakcie mogą przychodzić różne skojarzenia, obrazy, emocje lub odczucia z ciała. Nie trzeba ich analizować ani układać w idealną opowieść.
• Piąta faza - instalacja nowego przekonania. Gdy trudne doświadczenie jest mniej obciążające, wzmacniana jest bardziej wspierająca myśl o sobie, na przykład „mam wybór”, „mogę zadbać o swoje granice” albo „teraz jestem bezpieczniej niż wtedy”. Treść jest zawsze indywidualna.
• Szósta faza - skanowanie ciała. Sprawdzane jest, czy w ciele pozostało napięcie związane z danym wspomnieniem. To nie jest test, który trzeba zdać. Jest to sposób na zauważenie reakcji organizmu i ocenę, czy potrzebna jest dalsza praca.
• Siódma faza - zamknięcie sesji. Sesja kończy się powrotem do teraźniejszości i zadbaniem o to, aby można było funkcjonować po spotkaniu. Jeśli proces nie został zakończony, nie oznacza to porażki. Ustala się, jak obserwować siebie do kolejnej sesji.
• Ósma faza - ponowna ocena. Na początku kolejnego spotkania sprawdzane jest, co zmieniło się w związku z poprzednim celem. Może okazać się, że wspomnienie jest mniej obciążające, pojawiły się nowe skojarzenia albo potrzebny jest inny kierunek pracy.

Ta lista pokazuje typowy przebieg terapii EMDR, ale nie oznacza, że wszystkie fazy zostaną omówione podczas jednego spotkania. Przygotowanie może zająć więcej czasu, zwłaszcza gdy obecne jest silne napięcie, trudność w odpoczynku albo poczucie, że emocje szybko wymykają się spod kontroli.

Co dzieje się w emocjach, ciele i pamięci?

Trudne doświadczenie może nadal uruchamiać silną reakcję, nawet gdy wydarzyło się dawno temu. Wtedy określone obrazy, słowa, miejsca lub relacje mogą łączyć się z napięciem w ciele, unikaniem, czujnością, wstydem albo przekonaniem, że nie ma się wpływu na własne życie.

W terapii bierze się pod uwagę kilka poziomów doświadczenia:

• pamięć i skojarzenia - wspomnienie może być fragmentaryczne, bardziej obrazowe niż słowne albo powiązane z innymi sytuacjami;
• reakcje ciała - pojawia się ścisk w klatce piersiowej, napięcie mięśni, przyspieszony oddech lub odrętwienie; objawy fizyczne, które budzą niepokój, warto także omówić z lekarzem;
• przekonania o sobie - na przykład „to moja wina”, „jestem bezradnie” albo „nie mogę nikomu zaufać”;
• obecne zachowanie - unikanie rozmów, miejsc lub decyzji, ciągłe sprawdzanie zagrożenia albo trudność w odpoczynku.

Stymulacja bilateralna nie ma magicznego działania i nie musi prowadzić do jednego określonego odczucia. Jej zastosowanie jest częścią zaplanowanego procesu, w którym ważne są Twoja zgoda, możliwość zatrzymania ćwiczenia i rozmowa o tym, co pojawia się w trakcie.

W pracy z osobami zainteresowanymi EMDR obserwuję, że wiele obaw wynika z wyobrażenia, iż trzeba szczegółowo opowiedzieć o wszystkim już na początku. Wyjaśniam wtedy, że tempo można ustalać wspólnie, a pierwsze spotkania często służą lepszemu rozpoznaniu potrzeb i budowaniu sposobów radzenia sobie z napięciem.

Co możesz zrobić przed pierwszą sesją?

Przed pierwszą sesją możesz przygotować kilka prostych informacji i sprawdzić, co pomaga Ci wracać do teraźniejszości. Nie chodzi o samodzielne przepracowanie wspomnień, tylko o lepsze rozpoznanie własnych potrzeb.

Zapisz, co skłania Cię do szukania pomocy

Wystarczy kilka zdań: co obecnie jest najtrudniejsze, w jakich sytuacjach pojawia się napięcie i czego oczekujesz od konsultacji. Możesz zapisać też pytania dotyczące przebiegu sesji. Taka notatka jest pomocna, jeśli podczas rozmowy pojawi się stres albo trudność w zebraniu myśli.

Zauważ sygnały przeciążenia

Przez kilka dni możesz bez oceniania obserwować, co dzieje się przed trudną reakcją i co pomaga ją osłabić. Zwróć uwagę na oddech, napięcie mięśni, potrzebę wycofania się oraz myśli, które pojawiają się automatycznie. Jeśli ćwiczenie nasila dyskomfort, przerwij je i wróć do zwykłych czynności.

Ustal własną granicę

Możesz przed spotkaniem powiedzieć sobie: „Chcę rozmawiać o tym w takim zakresie, w jakim obecnie potrafię”. W terapii ważne jest nie tylko to, jaki temat wybierzecie, lecz także czy masz poczucie, że możesz zadawać pytania, odmówić odpowiedzi lub poprosić o zatrzymanie procesu.

Kiedy warto poszukać pomocy psychologicznej?

Warto rozważyć konsultację, gdy trudne wspomnienia lub reakcje na codzienne sytuacje wyraźnie ograniczają Twoje funkcjonowanie albo utrzymują się mimo prób odpoczynku i samodzielnego radzenia sobie.

Sygnałami, że dobrze przyjrzeć się temu bliżej, mogą być:

• unikanie miejsc, rozmów lub czynności związanych z określonym doświadczeniem;
• powracające obrazy, sny albo silne reakcje na pozornie podobne sytuacje;
• ciągłe napięcie, nadmierna czujność lub trudność w wyciszeniu się;
• poczucie odrętwienia emocjonalnego albo odcięcia od własnego ciała;
• problemy ze snem lub koncentracją;
• przekonanie, że wydarzenie nadal decyduje o tym, jak postrzegasz siebie i relacje z innymi.

Praca z psychologiem zaczyna się od rozmowy o obecnej sytuacji, historii trudności i oczekiwaniach. Nie każda konsultacja prowadzi od razu do EMDR. Czasem potrzebne jest najpierw uporządkowanie celu, psychoedukacja lub rozwinięcie sposobów radzenia sobie z napięciem. Jeśli pojawiają się niepokojące objawy fizyczne, ich przyczynę należy skonsultować także z lekarzem.

W swojej praktyce widzę, że decyzja o rozpoczęciu EMDR często dojrzewa stopniowo. Osoby dorosłe chcą najpierw wiedzieć, co będzie się działo, czy będą mieć wpływ na tempo i jak zakończy się sesja. Te pytania są ważną częścią konsultacji, a nie przeszkodą w terapii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w EMDR trzeba opowiadać o całym traumatycznym wydarzeniu?

Nie zawsze trzeba szczegółowo opowiadać o całym wydarzeniu. W pracy można korzystać z obrazu, krótkiego opisu, emocji, odczuć z ciała lub przekonania o sobie. Zakres rozmowy ustala się wspólnie. Jeśli nie pamiętasz wszystkiego albo nie chcesz jeszcze mówić o szczegółach, warto powiedzieć o tym psychologowi wprost.

Ile sesji zajmuje przejście przez wszystkie fazy?

Nie ma jednej liczby sesji odpowiedniej dla każdej osoby. Wpływają na to między innymi liczba tematów, aktualne obciążenie, możliwość korzystania ze wsparcia i gotowość do pracy. Osiem faz nie oznacza ośmiu spotkań. Przygotowanie może obejmować kilka sesji, a do wcześniejszych etapów można wracać.

Czy podczas stymulacji bilateralnej można przerwać ćwiczenie?

Tak. Możliwość zatrzymania ćwiczenia jest ważnym elementem poczucia wpływu. Możesz powiedzieć, że potrzebujesz przerwy, zmiany tempa albo innej formy stymulacji. Warto także zgłaszać, gdy pojawia się silny dyskomfort, dezorientacja lub trudność w pozostaniu w kontakcie z teraźniejszością.

Czy EMDR pracuje tylko z wydarzeniami z przeszłości?

Nie. Terapia może obejmować także obecne sytuacje, które wywołują trudne reakcje, oraz obawy dotyczące przyszłości. Praca może dotyczyć na przykład rozmowy, która regularnie uruchamia lęk, albo przekonania, że podobne zdarzenie ponownie wymknie się spod kontroli. Cel zawsze wynika z Twojej aktualnej sytuacji.

Co jeśli po sesji pojawią się nowe wspomnienia lub emocje?

Po sesji możesz zauważyć nowe skojarzenia, sny, emocje albo zmiany w sposobie reagowania. Warto zapisać, co się pojawiło, i omówić to na kolejnym spotkaniu. Jeśli reakcje są bardzo silne, utrudniają codzienne funkcjonowanie lub budzą niepokój, skontaktuj się z psychologiem wcześniej.

EMDR ma uporządkowaną strukturę, ale prawdziwa praca nie polega na mechanicznym przechodzeniu przez kolejne punkty. Chodzi o stopniowe odzyskiwanie większej swobody w przeżywaniu, podejmowaniu decyzji i budowaniu relacji z samą sobą. Jeśli chcesz sprawdzić, czy konsultacja psychologiczna i EMDR odpowiadają Twojej sytuacji, możesz przeczytać więcej o konsultacji i terapii EMDR.