EMDR a poczucie winy po traumie – jak pracować

Niektóre wspomnienia nie wracają jako pełny obraz wydarzenia. Pojawiają się raczej pojedyncze sceny, napięcie w ciele, potrzeba analizowania szczegółów albo przekonanie, że trzeba było zachować się inaczej. Właśnie wtedy pytanie o odpowiedzialność może mieszać się z bezradnością, wstydem i próbą odzyskania wpływu na coś, co już się wydarzyło.

Dlaczego poczucie winy po traumie potrafi utrzymywać się tak długo?

Poczucie winy po traumie może utrzymywać się długo, ponieważ umysł próbuje nadać sens wydarzeniu i odzyskać poczucie wpływu. Myśl „to moja wina” bywa paradoksalnie łatwiejsza do zniesienia niż myśl, że coś ważnego wydarzyło się nagle, bez ostrzeżenia i bez możliwości pełnej kontroli.

Po traumatycznym wydarzeniu pamięć może być fragmentaryczna. Jedne elementy są bardzo wyraźne, inne pozostają niejasne. Do tego dochodzą późniejsze informacje, opinie innych osób oraz wiedza o skutkach zdarzenia. Z perspektywy czasu łatwo oceniać własne decyzje tak, jakby w chwili wydarzenia dostępne były wszystkie informacje, które pojawiły się dopiero później.

Wina może też pełnić funkcję ochronną. Jeśli uznam, że wszystko zależało ode mnie, mogę mieć poczucie, że następnym razem zapobiegnę podobnej sytuacji. Taki mechanizm daje pozorne poczucie kontroli, ale często prowadzi do ciągłego napięcia, sprawdzania, przewidywania i karania siebie.

Po czym rozpoznać, że trauma wiąże się z poczuciem winy?

O związku traumy z poczuciem winy mogą świadczyć powracające myśli, emocje i reakcje ciała uruchamiane przez wspomnienie albo sytuacje przypominające o wydarzeniu.

• Wielokrotnie odtwarzasz w pamięci przebieg zdarzenia i szukasz momentu, w którym można było postąpić inaczej.
• Przypisujesz sobie odpowiedzialność za decyzje innych osób, okoliczności albo skutki, których nie dało się przewidzieć.
• Unikasz rozmów, miejsc, ludzi lub informacji związanych z wydarzeniem, ponieważ pojawia się silne napięcie albo wstyd.
• Masz poczucie, że nie wolno Ci odpoczywać, cieszyć się ani planować przyszłości, skoro inni ucierpieli albo wydarzyło się coś złego.
• Przepraszasz automatycznie, nadmiernie próbujesz naprawiać relacje lub bierzesz na siebie więcej obowiązków, niż rzeczywiście do Ciebie należy.
• Wspomnieniu towarzyszą reakcje ciała, takie jak ścisk w klatce piersiowej, napięcie mięśni, drżenie, nudności albo trudność w uspokojeniu oddechu.
• Wierzysz, że ukaranie siebie jest dowodem lojalności, miłości albo moralności.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie rozstrzyga, z czego dokładnie wynikają trudności. Pokazuje jednak, że emocje mogą być nadal powiązane z wydarzeniem i wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Co dzieje się w mózgu, ciele i przekonaniach?

Trauma może sprawić, że wspomnienie będzie uruchamiało reakcję zagrożenia także wtedy, gdy obecnie nie ma bezpośredniego niebezpieczeństwa. Ciało reaguje napięciem, przyspieszonym oddechem, czujnością albo odrętwieniem, a umysł próbuje znaleźć wyjaśnienie i sposób uniknięcia podobnego doświadczenia w przyszłości.

Ważną rolę odgrywają przekonania dotyczące siebie. Po traumie mogą pojawić się myśli: „Jestem bezsilny lub bezsilna”, „Nie można mi ufać”, „Powinienem lub powinnam zawsze przewidywać zagrożenie” albo „Nie zasługuję na spokój”. Poczucie winy może wtedy łączyć się ze wstydem, czyli przekonaniem, że problem dotyczy nie tylko zachowania, ale całej osoby.

Trzeba odróżnić odpowiedzialność od odpowiedzialności wyobrażonej po fakcie. Odpowiedzialność oznacza wpływ na konkretne działanie lub zaniechanie. Wina wyobrażona często obejmuje wszystko, co wydarzyło się wokół: cudze decyzje, przypadek, brak informacji, ograniczenia ciała i czasu oraz okoliczności, których nie dało się kontrolować.

W pracy z osobami, które zmagają się z poczuciem winy po traumie, obserwuję, że bardzo często nie potrzebują one kolejnego osądu. Potrzebują spokojnego rozdzielenia faktów od domysłów oraz uznania, że decyzje podejmowane w chwili zagrożenia nie mogą być oceniane tak samo jak decyzje podejmowane z dystansu.

EMDR może być jednym ze sposobów pracy z takim doświadczeniem. W terapii wraca się do wybranych elementów wspomnienia, związanych z nim przekonań i reakcji ciała, a następnie wykorzystuje się bilateralną stymulację, na przykład ruchy oczu albo naprzemienne bodźce dźwiękowe. Tempo i zakres pracy są dopasowywane do aktualnej gotowości oraz możliwości osoby korzystającej z pomocy.

Co możesz zrobić już dziś, zanim podejmiesz decyzję o terapii?

Już dziś możesz spróbować oddzielić fakty od późniejszych interpretacji i sprawdzić, czego potrzebuje Twoje ciało oraz umysł.

1. Zapisz trzy kolumny

W pierwszej kolumnie zapisz to, co wiadomo na pewno. W drugiej umieść myśli zaczynające się od „powinienem lub powinnam”, „mogłem lub mogłam” oraz „trzeba było”. W trzeciej zapisz ograniczenia obecne w tamtej chwili: brak informacji, presję czasu, strach, zmęczenie, zależność od innych osób lub brak realnego wpływu.

2. Zadaj sobie pytanie o zakres odpowiedzialności

Zapytaj: „Za co rzeczywiście odpowiadałem lub odpowiadałam, a za co nie mogłem lub nie mogłam odpowiadać?”. Nie musisz od razu odpowiadać łagodnie. Wystarczy, że spróbujesz odpowiedzieć dokładnie, bez przypisywania sobie kontroli nad całym wydarzeniem.

3. Zauważ reakcję ciała

Kiedy pojawia się fala winy, nazwij po cichu kilka odczuć: napięcie, ciepło, chłód, ciężar, drżenie albo przyspieszony oddech. Możesz oprzeć stopy na podłodze i rozejrzeć się po pomieszczeniu, zauważając kilka rzeczy, które widzisz tu i teraz. Jeśli ćwiczenie zwiększa napięcie, przerwij je i poszukaj innego sposobu regulacji.

Samodzielna refleksja nie zastępuje terapii, szczególnie gdy wspomnienia powodują silne pobudzenie, odrętwienie, bezsenność albo utrudniają wykonywanie codziennych zadań.

Kiedy warto poszukać pomocy psychologa?

Warto poszukać pomocy psychologa, gdy poczucie winy nie jest już pojedynczą emocją, lecz zaczyna kierować decyzjami, relacjami i sposobem traktowania siebie.

• Myśli o winie powracają niemal codziennie albo zajmują dużą część dnia.
• Unikanie wspomnień i sytuacji przypominających traumę ogranicza pracę, relacje lub odpoczynek.
• Pojawia się przekonanie, że nie masz prawa do spokoju, bliskości albo dobrych wydarzeń.
• Wspomnienia uruchamiają silne reakcje ciała, problemy ze snem, nadmierną czujność lub odrętwienie.
• Próbujesz bez końca analizować wydarzenie, przepraszać, naprawiać albo kontrolować otoczenie.

Pierwsza konsultacja psychologiczna służy między innymi zrozumieniu, czego dotyczy poczucie winy, jak wpływa na codzienność oraz jaki rodzaj pomocy może być odpowiedni. Nie trzeba przedstawiać całej historii w najdrobniejszych szczegółach podczas pierwszego spotkania.

W terapii EMDR najpierw ważne jest zbudowanie wystarczającej stabilności i poznanie sposobów radzenia sobie z napięciem. Później można ustalić, które wspomnienia, przekonania i sytuacje obecne są najważniejsze. Terapia EMDR w pracy z poczuciem winy nie oznacza prostego przekonywania, że „to nie Twoja wina”. Chodzi raczej o stopniowe sprawdzanie, co jest faktem, co interpretacją i jakie przekonanie o sobie nadal pozostaje związane z wydarzeniem.

Pracuję z osobami dorosłymi poprzez konsultację psychologiczną, psychoedukację i terapię EMDR, gdy ten sposób pracy odpowiada potrzebom oraz aktualnej sytuacji. W obszarze poczucia winy zwracam uwagę także na możliwość rozwijania samowspółczucia, ponieważ odpowiedzialność za własne życie nie wymaga ciągłego karania siebie.

Jeśli pojawiają się nowe, silne lub utrzymujące się objawy fizyczne, warto skonsultować je również z lekarzem. Psycholog nie zastępuje oceny medycznej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy EMDR pomaga, gdy poczucie winy dotyczy decyzji podjętej podczas traumy?

EMDR może być rozważany, gdy konkretne wspomnienie, obraz, przekonanie lub reakcja ciała nadal wywołują silne emocje. W terapii nie zakłada się z góry, że osoba nie ponosi żadnej odpowiedzialności. Sprawdza się raczej, jaka odpowiedzialność była realna, a jaka została rozszerzona przez lęk, szok i późniejszą wiedzę o skutkach wydarzenia.

Czy terapia EMDR a poczucie winy oznacza konieczność szczegółowego opowiadania o traumie?

Nie zawsze trzeba od razu opowiadać całą historię ze szczegółami. Zakres mówienia o wydarzeniu ustala się w kontakcie z psychologiem, z uwzględnieniem aktualnej gotowości i poczucia stabilności. Można zacząć od opisania tego, co dzieje się obecnie: powracających myśli, reakcji ciała, unikania oraz wpływu winy na codzienne życie.

Jak odróżnić poczucie winy od odpowiedzialności?

Pomocne jest sprawdzenie, jaki był rzeczywisty wpływ na wydarzenie, jakie informacje były dostępne w tamtym momencie i jakie elementy zależały od innych osób lub przypadku. Odpowiedzialność zwykle dotyczy konkretnych działań. Poczucie winy po traumie bywa natomiast szersze i obejmuje także to, czego nie można było przewidzieć ani kontrolować.

Czy można korzystać z EMDR, jeśli trauma wydarzyła się dawno?

Tak, czas, który minął od wydarzenia, nie wyklucza rozmowy o terapii EMDR. Znaczenie ma obecny wpływ wspomnienia na życie, zasoby osoby korzystającej z pomocy oraz możliwość pracy w tempie, które nie przekracza jej aktualnych możliwości. Podczas konsultacji można omówić, od czego bezpieczniej rozpocząć pracę.

Co zrobić, jeśli wina wraca mimo racjonalnego rozumienia sytuacji?

Samo rozumienie często nie wystarcza, ponieważ reakcja może być związana nie tylko z myślami, lecz także z pamięcią emocjonalną i odczuciami z ciała. Wtedy warto przyjrzeć się całemu schematowi: co uruchamia winę, jak reaguje ciało, jakie działania podejmujesz i jakie przekonanie o sobie pojawia się w tle. To może być temat konsultacji psychologicznej.

Poczucie winy może być śladem próby odzyskania kontroli, a nie dowodem rzeczywistej odpowiedzialności. Praca nad nim nie polega na zaprzeczaniu temu, co się wydarzyło, lecz na stopniowym odzyskiwaniu bardziej uczciwego obrazu siebie, własnych granic i możliwości. Jeśli chcesz sprawdzić, czy konsultacja psychologiczna lub EMDR odpowiada Twojej sytuacji, możesz przeczytać więcej o konsultacji psychologicznej i terapii EMDR.